مجتبی گهستونی
آغازگر سفری در همین حوالی هستیم. سفر به دیاری کهن که شناسنامه اش از دوردست ها تا کنون نشان از قرن ها و سال هایی پنهان شده در دل تاریخ دارد. تکاپویی از انسان که با طلوع هزار باره ی خورشید بیدار شده، در سکوت و هیاهوی طبیعت نقش یافته و با غروب آفتاب به خواب می رود. امّا سپیده دمی دیگر در انتظار اوست... و شاید رفتن ما روشنایی بخش این انتظار باشد.
خوزستان، سرزمین تاریخ و تمدن خوزستان از آغاز، گذرگاه و محل استقرار نژادها و قوم های مختلف بوده است به گونه ای كه خوزستان را گهواره تمدن نامیده اند. استقرار تمدن های کهن كه از راه تجارت و بازرگانی به وسیله كشتی، گواه تاریخ با قدمت این استان پهناور است كه بهشت باستان شناسان محسوب می شود.
سرزمین خوزستان به حق شاهد بلوغ ادوار تاریخی بشر بوده است. از جنوب غربی ترین نقاط این استان واقع در حاشیه رودخانه های بزرگ كارون، دز و كرخه تا شمالی ترین نقاط آن واقع در سرزمین آیاپیر (ایذه) در دامنه های زاگرس، آثار بسیاری وجود دارد كه مایه افتخار، غرور و شكوه ملی سرزمین بزرگ ایلامی محسوب می شوند.
این سرزمین با آثار بسیار وسیعی كه در زمینه های تاریخی، تمدن، فرهنگ، هنر، صنعت و ... در خود دارد می تواند به خوبی عطش سلیقه و ذائقه هر گردشگری را فرونشاند. جریان ۵ رودخانه بزرگ از جمله كارون، دز، كرخه و ... در میان این سرزمین از سویی و قرارگیری سرزمین خوزستان در حاشیه خلیج فارس از سوی دیگر، مناسب ترین موقعیت را برای خوزستان فراهم آورده است. وجود آثار متعدد تاریخی و طبیعی در خوزستان همانند صنایع تولید انرژی های آبی و انرژی های فسیلی، ریشه دارترین ابزار و شرایط توسعه را عرضه می كنند.
یكی از قدیمی ترین تمدن های بشری در ۶ هزار سال پیش در «شوش» پدید آمد و هزار سال بعد دولت مقتدر ایلام در شوش پایه گذاری شد و درسایه این امر تحولات و پیشرفت های مهمی در امر كشاورزی، اجتماعی و اقتصادی صورت گرفت كه در ضمن این تحولات دو پدیده مهم از جمله ابداع خط و دیگری تشكیل نخستین حكومت های مركزی، در این منطقه بوده است. به عبارتی پایه های نخستین حكومت مركزی در ایران در اول هزاره سوم پیش از میلاد با روی كارآمدن سلسله های ایلامی بوده كه تا حدود سال ۶۴۰ پیش از میلاد موجودیت داشته اند.
اما خوزستان درطول تاریخ به نام های گوناگون نامیده شده است كه از جمله این نام ها می توان به سوزیانا، حالتا متی اشاره كرد. خوزستان به لحاظ اقتصادی، موقعیت صنعتی و كشاورزی یكی از مهم ترین قطب های كشور به شمار می رود. وجود شهرهای بندری سربندر، ماهشهر، خرمشهر، آبادان، شادگان و هندیجان با ویژگی سهولت برقراری ارتباط با كشورهای كویت و عراق و همچنین وجود سوغات محلی و انجام سفرهای ارزان قیمت اهمیت این سفرها را به لحاظ اقتصادی و توریستی به اثبات می رساند.
دسترسی به آب های آزاد در طول سواحل جنوبی و داشتن رودخانه های متعدد و پرآب كه از هزاره های پیش از میلاد زیستگاه اقوام كهن ایرانی و مهد تمدن و كشت و كار و آبیاری بوده است، به عبارتی دیگر عرصه اكوتوریسم خوزستان شامل تالاب شادگان، هورالعظیم، بامدژ، شیمبار، میانگران و... باشد. در تالاب های هورالعظیم پرندگان و پستاندارانی همچون مرغابی، غاز، پلیكان، گراز، شغال، خرگوش و در تالاب میانگران خوك وحشی، روباه، شغال، خرگوش، موش، انواع اردك، غاز، لك لك و... زیست می كنند.
منطقه حفاظت شده دز و كرخه، شیمبار، منگشت و هفت شهیدان و پناهگاه حیات وحش كرخه، دز، تالاب شادگان و منطقه شكار ممنوع میش داغ، شاداب و كرائی از جمله مهم ترین زیستگاه های استان خوزستان محسوب می شوند. حماسه های جاوید رزمندگان اسلام در طول ۸ سال دفاع مقدس یادمان های افتخارآمیزی را در تاریخ این كشور بر جای نهاده است. مناطق عملیاتی فكه، دارخوین، شهادتگاه شلمچه، فتح المبین، دهلاویه، هویزه و چذابه، گلزار شهیدان آبادان، خرمشهر، دزفول، بقایای پلهای جنگی، جفیر، طلائیه و غنایم جنگی از جمله جاذبه های دفاع مقدس در حوزه توریسم فرهنگی محسوب می شود.
خوزستان با برخورداری از هزاران اثر تاریخی و محوطه باستانی دارای جاذبه های بسیاری است كه بسیاری از آنها برای هموطنان ناشناخته مانده است. خرابه های شهر قدیم لور در مجاورت اندیمشك كنونی، ویرانه های شهر ایلامی زعفران دشت در منگره، قلعه رزه، پل صیحه یا آباره عباس خان، قلعه صالح آباد، سد دز در اندیمشك، پالایشگاه، بندر و اسكله و موزه آبادان، پل معلق، معین التجار، هتل قو، هشت بنگله، پل سفید، خانه های راه آهن و بانک ملی، گورستان سنگی کوهساران و مقام علی بن مهزیار در اهواز، اشكفت سلمان، كول فرح، تاق تویله، کوشک نورآباد، تالاب میانگران و دشت سوسن در ایذه، کوشک ارغوانی، امام زاده عبدالله، مال آقا و قلعه تل در باغ ملك، جلگه تشون، ارجان، سنگ نگاره های تنگ سروك، امام زاده حیدر، بشیر نذیر، پل دیلمان و خیرآباد و تنگ تكاب در بهبهان، دبیرستان رودکی، آبشار ملارآهنگی در هفتکل، مسجد جامع و موزه جنگ و جزیره مینو در خرمشهر، تپه چغامیش، بقایای شهر ساسانی جندی شاپور، پل قدیم، آسیاب رعنا، بقعه سبز قبا، حمام كرناسیون و بازار قدیم در دزفول، تشکوه، عمارت صمیمی، قلعه داودختر و قلعه امیر مجاهد در رامهرمز، تالاب بین المللی شادگان، روستای رگبه و امام زاده سیدصالح در شهرستان شادگان، قلعه اكروپل، موزه، زیگورات چغازنبیل، كاخ آپادانا، شهر شاهی، بقعه دانیال نبی، كاخ اردشیر و موزه هفت تپه در شوش و قلعه سلاسل، آبشارها، بند میزان، كلاه فرنگی، نهر داریون و بند قیر در شوشتر، موزه نفت، صفه سرمسجد و بردنشانده، آبشار پاگچی، چم آسیاب و گورستان ارامنه در مسجدسلیمان، غار پیده، پل قدیم اوسور، آبشارهای باباروزبهان، شهر بنه وار در لالی، قلعه بردی، دشت شیمبار، سوزتینا، تنگ بتا در اندیكا، سد تیرا، پارک گمبوعه کوشک، بقعه مشعشعیان در حمیدیه، مضیف بردیه و حمادی، یادمان شهید چمران، جنگل ام الدبس در سوسنگرد و بستان و... بخش كوچكی از جاذبه ها و آثار تاریخی و طبیعی استان خوزستان محسوب می شوند. گوناگونی فرهنگ مردم خوزستان موجب گردیده تا صنایع دستی نیز در این استان از تنوع چشمگیری برخوردار باشد.
برخورداری خوزستان از هزاران صنعتگر در رشته های كپوبانی، احرام بانی، قالی بافی، حصیربافی، معرق كاری، خراطی، نساجی سنتی، گلیم بافی، عبابافی، گیوه بافی، ورشوكاری، لنگ بافی، وریس و شیردنگ بافی، چوقا بافی و... از جمله دیگر جاذبه های این نگین پرافتخار ایران است. هر ساله هزاران نفر از هموطنان ایرانی و گردشگران خارجی بهترین روزهای خود را در خوزستان می گذرانند تا با حضور فیزیكی خود شاهد بخش كوچكی از تاریخ پرفراز و نشیب ایران باشند. براستی حضور هر گردشگر ایرانی و خارجی در كنار آثار تاریخی و جاذبه های طبیعی خوزستان انسان را به غرور و افتخار وامی دارد.
در ادامه به صورت مختصر به معرفی چند محور گردشگری در خوزستان می پردازم.
محور گردشگری شمال شرقی خوزستان
اگر از سمت چهارمحال و بختیاری وارد خوزستان شدید که ابتدا وارد شهرستان ایذه و سپس باغملک می شوید. شهرستان های ایذه و باغملک در شمال شرق استان خوزستان، غرب استان کهکیلویه و بویراحمد و جنوب استان چهارمحال بختیاری در میان کوهستان های سربه فلک کشیده رشته کوههای زاگرس قرار گرفته اند. وسعت این دو شهرستان حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع است. جمعیت این دو شهرستان بر روی هم بیش از ۴۵۰ هزار نفر میباشند که در شش شهر ایذه، باغملک، قلعه تل، دهدز، صیدون میداود و روستاهای تابعه پراکندهاند.
ایذه و باغملک از سابقه تاریخی کهنی برخوردارند به گونهای که از ادوار تاریخی مختلف نشانههای فراوانی در این دو شهرستان یافت میشود. از دوران های کهن یعنی روزگار امپراتوری ایلام آثاری چون نقش برجسته سرهانی و سنگ نوشته قلعه تل در شهرستان باغملک و آثاری چون نقش برجستههای اشکفت سلمان، شهسوار، خنگ اژدر و کول فرح در ایذه باقی ماندهاند.
در ایذه و باغملک باستانی مردم لر و بختیاری، به جای مانده از هزاره های پیش از میلاد مسیح زندگی می کنند. اسقرار و حاکمیت پادشاهان پارینه سنگی، ایلامی، هخامنشی و ایلیمایی در سرتاسر کوهستان و دشت ایذه باغملک، این دو شهر را در زمره مهم ترین شهرهای تاریخی با دهها نقش برجسته و سنگ نوشته قرار داده است.
ایذه و باغملک از نظر توانمندی برای توسعه و پیش رفت از مناطقی منحصر به فرد در کشور به شمار میروند. گذشته از توانمندی انسانی و جود استعدادهای خداداد طبیعی همچون رودخانهها، معادن، جنگلها، عرصههای طبیعی، مناطق سیاحتی و… در ایذه و باغملک را میتوان از پتانسیلهای بالا برای توسعه دانست.
به عنوان نمونه از نظر روان آبها سه رودخانه دایمی کارون، مال آقا و علاء و دهها چشمه سار بزرگ و کوچک بخشی از توانمندیهای خداداد منطقهاند که اگر در سرمایه گذاریها به آنها توجه شود بی شک در برون رفت منطقه از توسعه نایافتگی موثر خواهند بود.
یکی دیگر از توانمندیهای منطقه، پتانسیلهای سیاحتی آن است به عنوان نمونه مناطقی چون امامزاده عبدالله، رباط، سنگار و مال آقا در شهرستان باغملک و مناطقی چون حاجی کمال، شیوند، سادات حسینی، غریبی ها، دشتهای کوچک و بزرگ در دهدز، شمین و سوسن در ایذه را میتوان یاد کرد.
برای سفر به ایذه و باغملک از اهواز از میدان چهارشیر (شهیدبندر) به سمت شرق که بروید تابلوها شما را به جاده ایذه و باغملک منتهی می کند. گردشگرانی که از استان چهارمحال و بختیاری وارد خوزستان می شوند ابتدا به شهر دهدز و سپس ایذه وارد می شوند و پس از آن می توانند به باغملک بروند.
از اهواز به باغملک 145 کیلومتر و به ایذه 185کیلومتر است. در مسیر اهواز به باغملک از سه راهی شهرهای رامهرمز و کمربندی هفتکل عبور کرده و به باغملک می رسید. پس از باغملک با گذر از شهر تاریخی و کوچک قلعه تل و عبور از روستای بارانگرد که بیشتر شغل ساکنین آن قصابی و گوشت فروشی است وارد ایذه می شوید. فاصله شهرکرد مرکز استان چهارمحال و بختیاری به ایذه 260 کیلومتر و تا باغملک 300 کیلومتر است.
برای اقامت در ایذه و اطراف این شهر علاوه بر اینکه می توانید با گذر از دریاچه سد کارون سه آن هم از طریق شناور به روستاهای گردشگری سادات حسینی و شیوند بروید امکان اقامت در دهکده گردشگری زراس هم وجود دارد. البته در ایذه هتل و مسافرخانه هم وجود دارد.
برای اقامت در باغملک که بیشترین تفرجگاههای خوزستان را در خود دارد می توانید به روستای تاریخی و طبیعی مال آقا در مسیر ایذه به باغملک بروید. البته اگر به شهر باغملک هم ورود پیدا کردید می توانید پس از گذر 50 کیلومتر به منطقه امامزاده عبدالله رفته و از منطقه گردشگری آنجا هم بهره ببرید. امکان اقامت در نزد روستاییان هم وجود دارد. اکثر ادارات کل خوزستان نیز در همین منطقه کمپ دارند که باید با هماهنگی قبلی آنجا را رزرو کنید. البته از دیگر اقامتگاههای روستایی در اطراف باغملک را می توان روستاهای رباط و ابوالعباس نام برد.
محور گردشگری جنوب غربی خوزستان
به سوسنگرد می رویم. شهری از حماسه که هر چند هشت سال روزهای پی در پی جنگ بی امان ایران، آتشی بر قلب پردردش پدیدار نمود امّا دیدنی هایش چشم انتظار نگاه گردشگرانی است تا با افق پرمهر مردمان این دیار، سرود همنوایی را بر قلب و روح این سرزمین مرهمی باشند. می رویم تا صدای پای کرخه را بشنویم. تاریخ را در عمارتی قدیمی بیابیم. مقابر مقدس و یادمان شهدا را به صلواتی ختم کنیم، تالاب هورالعظیم و آب تنی گاومیش ها، زیبایی های صحرا، جنگل «اُم الدِبِس» و تپه های شنی را به همراه هنر دست زنان و مردان نظاره گر باشیم و لذّت سفر را در سرپناهی از طبیعت هور، به ضیافت عشق و محبت مردم عرب در "مُضیف" بنشینیم تا خاطره ی خوشایند سفر را با عطر قهوه به یادگار بازگردانیم.
مبدأ سفر ما اهواز است و مقصد سوسنگرد و "بستان" واقع در 85 کیلومتری شهر اهواز. دو مسیر پیش رو داریم. شما هم می توانید از مسیر شهر "الوان" در جنوب شهر شوش و دیگری از مسیر سه راهی خرمشهر – سوسنگرد در اهواز راهی خطه دشت میشان شوید. البته جهت دسترسی بهتر و آسان تر مسیر سه راه خرمشهر واقع در اهواز به شما پیشنهاد می دهیم. شاید شما با اتومبیل شخصی و یا به وسیله ی تور سفر کنید، در غیر این صورت سواری ها و مینی بوس های عمومی در ایستگاه سه راه خرمشهر شما را به سوسنگرد خواهند رساند. برای رفتن به مقاصد دیگر سفر باید از سوسنگرد برنامه ریزی کنید.
محور گردشگری شرق خوزستان
گردشگران عزیزی که از سمت کهگیلویه و بویر احمد و استان فارس وارد خوزستان می شوند ابتدا به شهرستان بهبهان ورود می نمایند. شهر باستاني بهبهان (ارجان) در فاصله ۲۰۰ كيلومتري شرق اهواز واقع شده است. برای کسانی که دی و بهمن ماه وترد خوزستان می شوند قدیمی ترین نرگس زارهای ایران که متعلق به شهرستان بهبهان در شرق خوزستان است دیدن دارد. اما حالا که فصل دیدن نرگس زارهای کهن شهر بهبهان نیست می توانید از دیگر جاذبه های این کهن شهر بازدید کنید. چندی پیش کشف یک گورستان هفت هزار ساله در بهبهان دروازه جدیدی برای مطالعه تاریخ خوزستان را گشود.
بهبهان به عنوان سرزمین دشت های زیبا و همزاد تاریخ از فرهنگ، موسیقی، غذاهای محلی، گویش غنی برخوردار است. بهبهان داراي قدمتي بيش از 5000 سال است كه آثار تاريخي بسياري دردل خود جاي داده و ارائهدهنده تمدن بشري ايراني و حتي بخشي از جهان است. چشمه آب درمانی گراب بهبهان واقع در این ناحیه، به عنوان یکی از بهترین چشمه های آب درمانی کشور معرفی شده است که به سبب رنگین بودن آن به چشمه رنگین نیز شهرت دارد. موزه بهبهان دارای بخش هایی متنوع است که در یک بخش آن می توان آثار بی نظیری از جمله سفالینه های کشف شده عصر ساسانی، سکه های دوران ساسانی و اسلامی را مشاهده کرد و در بخش دیگر آن می توان با شیوه زندگی، فعالیت و آداب و رسوم مردم این منطقه آشنا شد. بهبهان جغرافیای تاریخی بر باد رفته گوشه ای از تاریخ فارس به عنوان دروازه پارس و همچنین گوشه ای از تاریخ خوزستان را تواما با خود به همراه دارد. بهبهان در روزگار ساسانی محل تلاقی ادیان و مذاهب مختلف در طول تاریخ بوده بطوریکه بقایای کلیسای نسطوری و بقعه بزرگان علمی و مذهبی هنوز هم در آن پابرجا است. در قرون پیش مردم ارجان پس از ویرانی این شهر به بهبهان کوچ کردند. ايالت ارجان قبل از ساسانيان موسوم به آرياگان يعني محل سکونت آرياها بود که در دوره اسلامي ارجان ناميده شد. با ویرانی ارجان، شهر بهبهان که از روستاهاي تابع آن بود رو به آبادي گذاشت و جانشين ارجان شد. از جاذبه های تاریخی و فرهنگی ماندگار این دیار می توان چشمه های آب معدنی و درمانی، مدرسه خیرآباد، آتشکده ساسانی، راسته بازار و کتیبه های تنگ تکاب را نام برد. یکی از صنایع قدیمی این شهر صنعت عبابافی نامیده می شود که نسل به نسل انتقال یافته و دارای شهرت جهانی است و همچنین مراسم سینه زنی سه سنگ در ایام ماه محرم و موسیقی فولکلور آن از ویژگی های بی نظیر این شهر است.
از بهبهان که خارج شدید به رامهرمز می رسید. شهر محوطه های ایلامی و گنجینه جوبجی. رامهرمز در 95 كيلومتري شرق اهواز قرار گرفته و منسوب به هرمز ساساني است. بررسي هاي باستانشناسي استقرار انسان در دشت رامهرمز را حداقل تا هزاره ششم پيش از ميلاد مشخص نمود. علاوه بر كشف آثاري مربوط به دوره عيلامي شواهد مربوط به شكوفايي منطقه در دوره ساساني و اسلامي نيز يافت شده است. شهرستان رامهرمز در سال های اخير مجددا اهميت گذشته خود را به دست آورده و رو به توسعه و ترقی نهاده و امروزه از شهرستانهای مهم استان خوزستان به شمار میرود. در بعضي از روستاهاي اين شهرستان قالي بافي، جاجيم بافي، خورجين بافي و سياه چادر به صورت محدود بافته مي شود كه صرفاً جنبه خود مصرفي دارد. از آثار منطقه رامهرمز مي توان تل گستر، تل برمي، قلعه داو دختر، قلعه عظيم يزدگرد و مختارك، سد تاريخي جره(سارو)، بقعه علمدار و قدمگاه امام رضا(ع)، باغ صميمي، خانه امير مجاهد و بقعه سيد حسين زاهدون را نام برد.
خوزستان، پرچمدار میراث جهانی ایران
در استان خوزستان دو شهرستان شوش و شوشتر سه گنجینه جهانی را به خود اختصاص داده اند. آثار تاریخی شهر و معبد چغازنبیل در شهرستان شوش و سازه های آبی تاریخی در شهرستان شوشتر از جمله آثاری هستند که به دنیا معرفی شده اند.
«محوطه باستانی شوش» به عنوان هجدهمین اثر ایران در یونسکو به ثبت رسید. محوطه باستانی شوش سومین اثر از خوزستان است که ثبت جهانی شد چرا که پیشتر از آن محوطه تاریخی «چغازنبیل» و «سازههای آبی تاریخی شوشتر» نیز به جهانیان معرفی شدهاند. از این قرار میتوان خوزستان را با سه اثر ثبت جهانی پرچمدار میراث جهانی ایران دانست. شهر باستانی شوش از مراکز تمدن قدیم، از معروفترین شهرهای دنیا، پایتخت چند هزار ساله مملکت ایلام و همچنین پایتخت زمستانی امپراطوری هخامنشی بوده است. آرامگاه دانیال نبی (ع) در شهر شوش واقع گردیده است. شوش در دوره اسلامی نیز مدتها از شهرهای پرجمعیت و پررونق بود. هنگامی که مرکز خوزستان به اهواز منتقل شد شوش کمکم اهمیت خود را از دست داد. در طبقات پایینتر این شهر آثاری به دست آمده که باستان شناسان آنها را مربوط به هشت هزار سال پیش میدانند.
«محوطه تاریخی چغازنبیل» در شوش نخستین اثر تاریخی بود که در 19 اردیبهشت 1358 و با تلاشهای مرحوم شهریار عدل در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید. اهمیت این محوطهی تاریخی به عنوان مهمترین اثر بجایمانده از دوران حکومت ایلامی، قدمت ٣٠٠٠ سالهی آن همراه با جاذبههای طبیعی از جمله عوامل مؤثر در به ثبترسیدن این مجموعه بهعنوان میراث جهانی بودهاند.
«سازههای آبی تاریخی شوشتر» دهمین بنای جهانی ایران است که در سال 1388 در فهرست یونسکو به ثبت رسید. پروژه بزرگ مطالعه، حفاظت و مرمت محوطه آسیابهای شوشتر (آبشارها) از سال 1377 توسط سازمان میراث فرهنگی، به منظور نجات بخشی یکی از محوطههای تاریخی در معرض خطر آغاز به فعالیت کرد و پس از آن از سال 1381 پایگاه میراث فرهنگی سازه های آبی تاریخی شوشتر با هدف مطالعه و پژوهش پیرامون سازههای آبی تاریخی این منطقه و کشور و همچنین ساماندهی، حفاظت و مرمت و معرفی مجموعه آثار تاریخی شوشتر تشکیل شد.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
مجتبی گهستونی متولد نخستین روز مهرماه 1358 در شهر اهواز که روزگاری نام شهرش تاریانا، اوکسین، هرمز اردشیر و هوجستان واجار گذاشته بودند به دنيا آمد.