تخریب بقاع متبرکه بدون توجه به عناصر معماری و ارزش‌های تاریخی

برنامه اداره اوقاف برای تخریب بقاع تاریخی به شاهزاده حمزه ماهشهر رسید

 

مجتبی گهستونی،

فعال حوزه میراث‌فرهنگی خوزستان، عضو شورای هماهنگی میراث فرهنگی صنایع دستی گردشگری

 

بقعه امام‌زاده حمزه (ع) ماهشهر در آخرین روزهای خرداد ۱۳۹۹ تخریب شد تا به گفته مسئولان اوقاف خوزستان حرم توسعه داده شود. تخریب بقعه و گنبد آن تا کنون بازتاب‌های گوناگونی در پی داشته.

بقعه امام‌زاده حمزه بن موسی الکاظم (ع) معروف به شاهزاده حمزه در دشت غزاله ماهشهر واقع در ۲۷ کیلومتری جاده ماهشهر-هندیجان قرار گرفته است. تخریب بقعه امام‌زاده حمزه ماهشهر احساسات برخی زوار که شاهد ویران شدن بنا بودند را جریحه دار کرد. تخریب یکی از مهمترین گنبدهای مرسوم در بناهای آرامگاهی همچنین موجب نگرانی دوستداران میراث فرهنگی شده.

با آنکه آغاز توسعه و بازسازی بقعه امامزاده حمزه ماهشهر از سال ۱۳۸۹ مطرح بود اما نه اداره میراث فرهنگی نسبت به ثبت این بنا اقدام کرده بود و نه اداره اوقاف که از اهمیت تاریخی آن آگاه بود برای تخریب و بازسازی آن اقدام به استعلام از اداره کل میراث فرهنگی خوزستان نمود.

اداره کل اوقاف و امور خیریه خوزستان پیش‌تر دیگر بقاع متبرکه مهم و با ارزش تاریخی خوزستان همچون سلطان ابراهیم روستای کارتا در ایذه، علی بن مهزیار اهوازی در اهواز، هفت شیدون در مسجدسلیمان، شاهزاده احمد در الوار گرمسیری اندیمشک و… را به طور کامل تخریب کرده. این تخریب ناشیانه و بی توجهی به اهمیت معماری گنبد قطعا این باور را در ذهنمان تداعی می‌کند که نمونه بعدی آن گنبد به شکلی ناشایست ساخته خواهد شد.

اوقاف اعلام کرده که:ما برای توسعه حرم و ارائه خدمات بهتر تخریب را انجام دادیم تا به شکل شایسته‌تری مورد استفاده زوار قرار بگیرد. تخریبی که تا به امروز در خوزستان دامن بیست بقعه را گرفته و همه تخریب و بعضا نوسازی شده‌اند.

بدون ورود به موضوع تبارشناسی این بقعه که آیا مربوط به برادر امام رضا(ع) است یا اینکه شاهزاده بوده و یا اصلا فردی در این محل دفن نشده، آنچه اهمیت دارد چگونگی تخریب بنا و نادیده گرفتن معماری گنبد است. گنبدی که دارای ویژگی‌های اجرایی مضرس، اورچین، مقرنس و پلکانی بود. مشابه این گنبدها را در جنوب غربی ایران از جمله خوزستان و حتی عراق هم می‌توان دید. البته گنبدهای رک، مخروط، مضرس و رک ترکین هر کدام ویژگی های خود را دارند که زنده یاد احمد اقتداری و البته علی سجادی به شکلی جامع در کتاب‌هایی به این گونه‌ها اشاره کرده‌اند.

با نگاهی به سوابق تصمیم اداره اوقاف برای مرمت بقعه امام‌زاده حمزه ماهشهر متوجه می‌شویم که بهمن ۱۳۹۲ خبر زیباسازی بقعه امامزاده حمزه ماهشهر با کمک خیرین خوزستانی اعلام شد. همچنین خبر مرمت، بازسازی و توسعه حرم امامزاده حمزه ماهشهر در سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۷ مجدد مطرح شد. در طول همه این سال‌ها آیا اداره میراث فرهنگی ماهشهر مقدمات ثبت ملی این بنا را فراهم نکرد. اما از سال ۹۱ تفاهم‌نامه‌ای بین سازمان اوقاف و امور خیریه و سازمان منابع طبیعی انعقاد می شود تا به موجب آن ۱۵ هکتار زمین به بقعه شاهزاده حمزه افزوده شود، گرچه در آن زمان برنامه بازسازی حرم امام‌زاده حمزه به سرانجام نرسید.

رئیس اوقاف و امور خیریه شهرستان بندرماهشهر در حالی در سال ۱۳۹۷ در مصاحبه با خبرگزاری تسنیم خبر از انتظار برای تایید طرح جامع ساخت حرم شاهزاده حمزه به وسیله اداره کل منابع طبیعی می‌دهد، که اداره کل اوقاف و امور خیریه خوزستان هیچ گاه خود را ملزم به گرفتن استعلام از اداره کل میراث فرهنگی خوزستان ندانسته است. با این حال سازمان اوقاف و امور خیریه که از سال ۹۰ بقعه امامزاده حمزه را تحت پوشش خود گرفته همواره پیگیر تایید و شروع طرح جامع ساخت حرم شاهزاده حمزه بوده است.

معاون میراث فرهنگی خوزستان در گفت‌وگویی که با وی انجام شد با ابراز نگرانی از تخریب بدون اطلاع بقعه امام‌زاده حمزه گفت: برای تخریب و طرح توسعه این بقعه هیچ استعلامی از اداره کل میراث فرهنگی خوزستان نشده و این موضوع از طریق امور حقوقی پیگیری و از اداره اوقاف شکایت خواهد شد.

درباره امام‌زاده حمزه گفته می‌شود تن شریف آن حضرت در کنار نهر غزاله بندرماهشهر و در آستان ماین بقعه قرار دارد و محل دفن رأس شریف ایشان در حرم امامزاده حمزه علیه السلام در مجاورت حرم حضرت سیّد عبدالعظیم الحسنی علیه السلام قرار گرفته است. روایت است که محل زندگی ایشان مدینه النبی در محل سکونت حضرت امام رضا علیه السلام بوده است. ایشان همیشه در سفر و حضر به همراه امام علی بن موسی الرضا(ع) بوده و بعد از ورود به ایران به همراه امام رضا(ع) به سناباد توس می‌رود و بعد از مناظره با مأمون به دستور امام رضا علیه السلام به منطقه‌ای دور می‌آید. گفته می‌شود امامزاده حمزه با آب نهر غزاله آن سرزمین را احیاء و کشاورزی می‌کند و برای تبلیغ دین به ماچوله (بندرماهشهر کنونی) و روستاهای هم‌جوار مانند ده‌خور (ده ملا) می‌رود تا اینکه در هنگام سجده نماز صبح به دست مزدوران مأمون به شهادت می‌رسد.

کلیسای مسروب ارامنه اهواز رو به ویرانی است

اموال و اشیا کلیسا در سالن رها شده و بخشی از آن را معتادان به سرقت برده اند

 

مجتبی گهستونی، فعال میراث فرهنگی خوزستان

اموال و اشیا کلیسا در سالن رها شده و بخشی از آن را معتادان به سرقت برده اندپیروان حضرت عیسی(ع) از جمله ارامنه مردمانی هستند که قرن‌هاست با مسلمانان همزیستی دارند. در خوزستان هم دیرینه‌گی زندگی مسیحیان از سابقه طولانی برخوردار است. در ایران مردم مسلمان با پیروان ادیان الهی زندگی مسالمت آمیزی داشته اند. متاسفانه باید بگویم اماکن متعلق به ارامنه در خوزستان و اهواز از وضعیت نگران کنندهای برخوردار است مقصر را به دلایلی که خواهم گفت شورای خلیفه گری ارامنه اصفهان و جنوب می دانم.

وضعیت فعلی سالن کلیسا در روزهای اخیر

عکس بالا تصویر نگران کننده فعلی کلیسا است. اگر چه تعداد ارامنه اهواز فقط پنج خانوار است اما این دلیل بر آن نمیشود که کلیسا به‌ عنوان یک مکان تطهیر شده برای عبادت به مرور رو به ویرانی رفته و سپس آن را به فروش برسانند تا سرنوشتی مشابه بسیاری از کلیساهای متروکه یا تخریب شده پیدا کند.

اخیرا به زور و اصرار، شورای مورد نظر حاضر شد پس از ماهها تلاش و البته همکاری ژرژ سرکیسیان و درنیک دانیلیان هزینه نصب یک درب برای آرامستان که پاتوق معتادان شده بود را بدهد. چه تلاشی بود برای پافشاری آنها که هزینه‌های نصب یک درب که از پاتوق شدن رهایی می داد را پرداخت کنند.

این شورا به دلیل مهاجرت عمده ارامنه ساکن خوزستان به دیگر شهرها و کشورها یا در صدد فروش اموال خود است یا آنها را رها کرده است چون بدش نمی آید که سرمایه گذاری‌هایش را در شهری مثل اصفهان که شورای خلیفه گری آنجا متمرکز است انجام دهد.

از جمله این مکان‌ها کلیسای مسروپ ارامنه و مدارس رافی و کارون ارامنه اهواز هستند. شورای خلیفه گری ارامنه حتی ناتوان از مرمت کلیسا و ساماندهی مدرسه ارامنه اهواز برای استفاده از همکیشان خود و یا حتی بهره‌برداری برای فعالیت‌های فرهنگی است. مگر وجود ۵ خانوار دلیلی بر چشم پوشی برای تخریب و ویرانی اماکن فرهنگی و مذهبی به عنوان بخشی از پیشینه تاریخی یک شهر است؟

اشیا شکسته کلیسا و زباله هایی که در داخل آن جمع شده است

کلیساها و قبرستان‌های ارامنه اهواز در فهرست آثار ملی ثبت نشده. پیشتر نماینده ارمنی‌های اصفهان و جنوب کشور در مجلس حفاظت از کلیساهای خوزستان را موضوعی مهم می‌داند: «شورای خلیفه گری باید توجه بیشتری به این کلیساها نشان دهد و مانع از تخریب دیگر کلیساهای باقی مانده در این استان شود.»

بعد از تخریب کلیسای کلدانی آشوری کاتولیک اندیمشک در اواخر سال ۱۳۸۵ و ناتوانی سازمان میراث فرهنگی برای حمایت و حفظ این اثر، به نظر می‌رسید ثبت کلیساهای استان خوزستان در فهرست میراث ملی بیش از پیش اهمیت پیدا کند اما این اتفاق نیفتاد. در حال حاضر دو کلیسا نیز در شهر مسجدسلیمان وجود دارد و هر دو کاربری مذهبی خود را از دست داده اند. عبادتگاه موجود در سد اندیمشک چندین دهه است متروکه شده است. تنها کلیسای ثبت شده در استان خوزستان، کلیسای سورپ گاراپت آبادان است که در سال ۱۳۱۹ ساخته شد.

در شهر اهواز هم سه کلیسا وجود دارد؛ کلیسای مسروپ که ترداد داویدیان که در شرکت نفت مشغول به کار بوده آن را طراحی و ساخته است. این کلیسا که در یکی از نقاط مرکزی اهواز قرار دارد. کلیسای دیگر به نام شبانیکو تقریبا بلا استفاده است. کلیسای کلدانی آشوری کاتولیک بیشترین فعالیت را در اهواز دارد که در خیابان نادری واقع شده است.

کلیسای مسروپ مقدس توسط «ترداد داویدیان» در سال ۱۳۴۷ خورشیدی که در شرکت ملی نفت مشغول به کار بوده طراحی و ساخته شد

در دو سال گذشته بسیار تلاش کردم که نظر مسئولان استان از جمله استانداری و شهرداری را به موضوع اماکن متعلق به پیروان ادیان جلب کنم. خدا را شکر میکنم که استانداری و شهرداری هزینه ساماندهی محوطه بیرون از آرامستان ارامنه را پرداخت کردند و اجرا شد. اما دریغ از اینکه حتی شورای خلیفه گری اصفهان یک قدم بردارد و در زمان اجرای پروژه ساماندهی حضور پیدا کند. انتظار می‌رود که ابتدا حرمت مکان مقدس را متولی نگه دارد