وضعیت موزههای خوزستان
مجتبی گهستونی
موزه نهاد دائمی با هدف ارائه خدمات فرهنگی، آموزشی و پژوهشی از طریق نمایش آثار فرهنگی، تاریخی و هنری به عموم جامعه است. موزهها مجاز به نگهداری آثار، نمایش و مبادله آثار متعلق به خود میباشند.
موزه موسسهای دائمی و بدون هدف مادی که درهای آن به روی همگان باز است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن فعالیت میکند. هدف موزهها، پژوهش در آثار و شواهد به جای مانده انسان و محیط زیست او، گردآوری آثار، حفظ و بهرهوری معنوی و ایجاد ارتباط بین این آثار، به ویژه به نمایش گذاردن آنها به منظور بررسی و بهره معنوی است.
در دنیا گونههای زیادی از موزهها وجود دارد از مجموعههای بزرگ در شهرهای بزرگ که انواع مجموعهها را پوشش میدهد تا موزههای کوچک که یک یا چند دسته خاص را شامل میشود. این دستهها شامل هنرهای زیبا، هنر کاربردی، صنایعدستی، باستانشناسی، مردمشناسی، قومشناسی، تاریخ، تاریخ فرهنگی، تاریخ نظامی، علم، فناوری، موزه کودکان، تاریخ طبیعی، سکهشناسی، گیاهشناسی، علوم طبیعی و تمبر شناسی، کاخ موزهها میباشد. از دیگر انواع موزهها، موزههای تخصصی است که توسط دستگاههای دولتی، نهادهای عمومی یا اشخاص حقیقی- حقوقی بخش خصوصی در یک یا چند موضوع که با هم ارتباط ماهوی دارند تشکیل میشوند.
در این میان استان خوزستان هم پتانسیل زیادی برای ایجاد انواع موزه دارد از جمله آثار و مکانهای تاریخی و یا فرصتهایی مانند؛ صنایع نفت، راه آهن، کشاورزی، نیرو، ورزش، فرهنگ با اقوام مختلف، صنایع دستی، علوم جانوری، علوم گیاهی و حتی در خصوص مهارتهای کشتیرانی حرفهای زیادی برای گفتن دارد.
ماده 14 آیین نامه اموال فرهنگی، هنری و تاریخی نهاهای عمومی و دولتی مصوب 7/12/1381 وزیران کلیه دستگاههای مشمول این آییننامه را نسبت به تاسیس موزه تخصصی در خصوص موضوع فعالیت خود ترغیب کرده است. موزههایی تخصصی که تحت نظارت فنی وزارت میراثفرهنگی گردشگری صنایع دستی کشور هستند.
از حدود دو دهه پیش دولت موظف شد که به منظور اهتمام ملی در شناسایی، حفاظت، پژوهش، مرمت، احیاء، بهرهبرداری و معرفی میراثفرهنگی کشور و ارتقاء توان گردشگری، تولید ثروت و اشتغالزایی و مبادلات فرهنگی در کشور، اقدام به ایجاد و توسعه موزههای پژوهشی-تخصصی وابسته به دستگاههای اجرایی کند.
با مروری بر همین چند خط باید یادآور شوم که در خوزستان اداره کل میراثفرهنگی خوزستان در بعد از انقلاب دو موزه مردمشناسی دزفول و مسجدسلیمان و موزه باستانی ایذه را ایجاد کرده، و همچنین در حال ساخت موزه منطقهای خوزستان در اهواز است. با این حال موزههای شوش، هفتتپه و آبادان مربوط به قبل از انقلاب هستند و فعالیت میکنند.
موزهی منطقهای خوزستان، به عنوان بزرگترین و مهمترین موزه جنوب غرب ایران، پیشبینی میشود که یافتههای نفیس میراثفرهنگی خوزستان در قالب موزهی «باستانشناسی» به نمایش گذاشته شود. موزه منطقهای خوزستان در این مقیاس، مهمترین بنای موزه ای خوزستان محسوب میشود.
اما در خصوص موزه ایذه از جمله موضوعات ضروری که باید از سوی نماینده شهرستان ایذه در مجلس شورای اسلامی پیگیری شود، انتقال سند ساختمان سابق جهاد کشاورزی این شهرستان به نام موزه ایذه است. موضوعی که توافقهای شفاهی درباره آن انجام شده است. اما موضوع بسیار ضروری درباره موزه ایذه حفاظت از آثار و بنا میباشد. این در حالیست که موزه ایذه که بزرگترین موزه جنوب غرب کشور شناخته می شود فاقد رده حفاظتی است. رده حفاظتی از آنجایی تاثیر دارد که به صورت دائم پلیس مستقر است و دارای یک جایگاه کاملا نظامی است.
همچنین در خوزستان اداره کل راه آهن زاگرس واقع در شهر اندیمشک، اقدام به راهاندازی موزه ابزار راه آهن نموده است که البته با استانداردهای موزهای فاصله بسیار دارد.
اما بیش از یک دهه است که موزه مردمشناسی غرب خوزستان بلاتکلیف است. پیشتر طبق تفاهمی بین شهردار و میراثفرهنگی خوزستان قرار شد که در شهر سوسنگرد، موزهای در زمین اهدایی شهرداری با اعتبار شرکت نفت ساخته شود. سرانجام عملیات ساخت و ساز فاز اول از سال 1388 آغاز شد و در سال 1391 به پایان و دو سالن موزه به بهرهبرداری رسید. شهردار وقت قرار بود که سند آنرا به میراثفرهنگی واگذار کند اما علارغم توافقهای انجام شده، شهرداری ساختمان موزه را طی یک تفاهمنامهای به رسم امانت به بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس داد. این بنیاد هم بعدها این ساختمان را علارغم عدم موافقت شهرداری و شورای شهر به نیروی انتظامی جهت احداث مجتمع فرهنگی داد که تاکنون فعالیتی در آن انجام نشده است.
همچنین ادراه کل موزه و اسناد صنعت نفت در خوزستان و به خصوص در آبادان دو موزه بنزينخانه و كارآموزان را راهاندازی و بهرهبرداری کرده است. اما موزه چاه شماره يک مسجدسلیمان با هماهنگیها و نامهنگاریهای قبلی بر روی گردشگران باز میشود. دیگر موزههای نفتی شهر اولینهای ایران یعنی مسجدسلیمان همچون پالايشگاه بیبی یان (كارخانه گوگردسازی)، موزه كارخانه برق تمبی، موزه كارخانه تقطير مسجدسليمان در مرحله تکمیل هستند. در این میان موزه تلمبهخانه دارخوين شهرستان شادگان در حد طرح مطالعه و احیا باقی مانده است.
دانشگاه شهید چمران اهواز هم در سال 1382 اقدام به راهاندازی موزه علم و طبیعت نمود که این موزه به دلیل قرار گرفتن در محوطه عظیم دانشگاه تابع برخی مقررات است و بازدیدهای گروهی نیازمند برخی هماهنگیهای قبلی است. حالا که نام این دانشگاه به میان آمد جا دارد به وضعیت بلاتکلیف دانشکده ادبیات یا همان ساختمان سه گوش در اهواز اشاره کنم.
بیش از یک دهه از جابه جایی دانشکده ادبیات در محل ساختمان سه گوش میگذرد. از آن زمان تاکنون این بنای بسیار با ارزش خالی است. بارها بحث آن در میان بوده که به موزه تبدیل شود. با وجود اینکه بخشهایی از آن مرمت شده اما تعلل دانشگاه در مرمت و تکمیل و بهرهبرداری از بنا هم فعالان میراثفرهنگی را نگران کرده و هم موجب نگرانیهایی برای بخشی از جامعه دانشگاهی شده است. ضمن اینکه خالی بودن این بنا هم به فرسودگی بنا میافزاید و هم هزینههای تکمیل مرمت و بهرهبرداری را افزایش میدهد.
همچنین خوزستان به عنوان دروازه تاريخ و گهواره تمدن که از نبود موزههای خصوصی و موزههای موضوعي رنج میبرد اقدام به بررسی و صدور مجوز برای برخی مجموعه داران در حمیدیه، رامهرمز و شوشتر نموده است.
بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس نیز علاوه بر اینکه در خرمشهر دارای یک موزه جنگ است اما در شهر اهواز در حال ساخت موزهای عظیمتر در حوزه دفاعمقدس است.
البته در برخی شهرهای خوزستان، موزههایی هم به صورت مقطعی شکل گرفتند ولی دوام نیاوردند. مثلا در بهبهان برای مدتی در محل فرهنگسرای بهبهانیان موزهای موقت دایر بود. یا در رامهرمز و در محل عمارت و باغ صمیمی موزهای برپا بود که بخشی از یافتههای محوطه باستانی جوبجی در آن به نمایش گذاشته شده بود. در آبادان هم برای مدتی موزه اسناد خطی در محل مسجد تاریخی رنگونیها برپا بود.
با اینکه به موجب قانون، به کلیه دستگاههای اجرایی اجازه داده میشود از محل اعتبارات عمومی نسبت به ایجاد موزههای پژوهشی و تخصصی در حوزه وظایف قانونی خود اقدام نماید اما اداره گمرک خوزستان، بانک ملی خوزستان، راه آهن جنوب، دانشگاه شهید چمران، آموزش و پرورش خوزستان، اداره کل راه و شهرسازی خوزستان، دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور که از بناهای ثبت ملی شده برخوردارند به وظیفه خود برای راهاندازی موزههای تخصصی عمل نکردهاند. با توجه به پیشینه دریانوردی و همجواری خوزستان با سواحل نیلگون خلیجفارس، اداره کل بنادر و دریانوردی هم میتوانست در زمینه دریانوردی و کشتیرانی موزهای در خور راهاندازی نماید که تاکنون تعلل نموده است.
عدم بررسی و شناسایی پتانسیلها و فرصتهای گردشگری در قالب موزه به عنوان مقاصد هدف گردشگری و سرمایههای بومی و ملی در استان برای ارتقا رشد فرهنگی و اقتصادی استان خوزستان، عدم شناسایی، ثبت ملی و اطمینان مجموعهداران، مالک یا مالکین آثار فرهنگی در اختیار، برای ثبت ملی و به نمایش گذاردن، عدم آگاهی و شناخت مدیران دستگاههای اجرایی و نهادهای مردمی نسبت به فرصتهای سرمایهگذاری فرهنگی و اجتماعی آثار فرهنگی موجود استان خوزستان و عدم امکان سنجی بررسی ابعاد آثار فرهنگی و ارزشهای تاریخی در سطح استان و در سطح جامعه ملی و بینالمللی از جمله موانع و مشکلات موجود در پیش روی مردم برخوردار از اشیا تاریخی است.
با وجود اینکه موزهها مراکزی هستند که به ما یاد میدهند که حافظه جمعی خود را از نسلهای قبل تا بعد حفظ کنیم. اما با توجه به تنوع موزهها، به راحتی میتوان تمام تنوعی که در خوزستان وجود دارد را در موزهها به نمایش گذاشت اما شوربختانه وضعیت اکثر موزههای خوزستان علیرغم برخی اقدامهای اثر بخش چندان مساعد نیست.
مجتبی گهستونی متولد نخستین روز مهرماه 1358 در شهر اهواز که روزگاری نام شهرش تاریانا، اوکسین، هرمز اردشیر و هوجستان واجار گذاشته بودند به دنيا آمد.