سخنگو

دیواره غربی سازه‌های آبی تاریخی شوشتر رانش کرد نگویید کی بود و کی می‌دانست من نبودم

مجتبی گهستونی

400 متر طول ترانشه دیوار غربی سازه‌های آبی تاریخی شوشتر زنگ خطری برای خانه‌های عمدتا تاریخی و همچنین سازه‌های آبی باستانی ثبت جهانی شوشتر است.

رانش‌ها جداره غربی، رانش در شوادان‌ها، فرسایش جداره غربی از پل‌بند گرگر تا باغ خان در نتیجه شدت فرسودگی شبکه آب و فاضلاب شوشتر از سال‌ها پیش به چالشی جدی برای این کهن شهر در خوزستان تبدیل و موجب شد تا اینکه پایگاه میراث جهانی سازههای آبی تاریخی شوشتر و اداره کل میراث‌فرهنگی صنایع‌دستی گردشگری، خوزستان وارد عمل مجدد شوند که سرانجام گروهی «نشت یاب» از خارج خوزستان به شوشتر وارد شود که شنیده‌ها حاکی از آن است که اقدام به شناسایی پنج نقطه بحرانی همراه با شکستگی در شبکه آب و فاضلاب شوشتر کردند.

حدود 25 خانه با اولویت‌های درجه یک تا سه در معرض خطر ریزش و آسیب جدی جداره غربی سازه‌های آبی تاریخی هستند که در صورت ریزش این دیوار بی‌شک بخش عمده آسیاب‌ها نابود می‌شوند و به این دلیل بعد از فرسایش پوسته و جداره این سازه‌ها، سازند موجود در منطقه تاریخی موجود شکسته خواهد شد و به دلیل فشار مضاعف بخش عمده‌ای از مجموعه تخریب می‌شود و برای همیشه از دست می‌رود.

برای جلوگیری از ریزش دیواره غربی در محدوده سازه‌های آبی تاریخی، پیشگیری از افزایش روند فرسایش و جلوگیری از ریزش دیواره، تثبیت دواره غربی مجموعه، ایجاد حریم ساخت و سازهای جدید در جداره غربی مجموعه، جلوگیری از تخریب و پیشرفت خرابی سازه‌ها و بناهای سنتی ایجاد شده در اطراف دیواره غربی، تامین امنیت و ایمنی برای ساکنین و گردشگران مجموعه، ارائه طرح متناسب با بافت تاریخی منطقه ضرورت دارد.

از سال 1397 بود که زنگ خطر رانش دیواره غربی سازه‌های آبی شوشتر به طور جدی به صدا درآمد و با صدای بی‌صدای خود، تهدیدی را یادآور شد تا شاید چاره‌ای برای آن اندیشده شود. همچنین در سال 1397 مقرر شد که بر اساس مصوبات سلسله نشست‌هایی که با موضوع آبشارهای شوشتر برگزار شد دستگاه‌های مختلف مکلف به انجام تکالیف متعدد شده‌اند و از جمله آن وزارت نیرو و استانداری خوزستان بود که باید با اختصاص اعتبار 80 میلیارد ریالی نسبت به پرداخت هزینه مطالعه انجام فعالیت‌های پیشگیرانه اقدام می‌کردند.

باتوجه به نفوذ آب در برخی از نقاط، خسارت‌هایی به بدنه وارد آمده است و باتوجه به نزدیکی بارش‌های پائیزی، احتمال این‌که شاهد آسیب‌های دیگری در آینده باشیم دور از ذهن نخواهد بود. این در حالی است که بارها تاکید شده که سازه‌های آبی تاریخی شوشتر یک مجموعه باستانی است که به ثبت جهانی رسیده و ارتباط عملکردی در حوزه رودخانه‌های گرگر و شطیط به لحاظ ساختار فنی واجد اهمیت و ارزش جهانی است.

حالا در پی نفوذ آب و رطوبت واردشده در نتیجه عواما اقلیمی، درجه حرارت، تبخیر، آلودگی‌های هوا، تخریب‌های انسانی، آسیب‌هایی در ایستایی دیواره غربی به‌وجود آمده است که باعث فاصله گرفتن و شکاف عمیق در توده‌های خاک از دیواره غربی سازه‌ها شد. در صورتی که دیوار غربی سازه‌های آبی شوشتر ریزش کند آثار و تبعات این حادثه قطعا موقعیت تاریخی و تمدنی ایران را خدشه‌دار می‌کند. این خطر بالقوه در حال حاضر متوجه صنعت گردشگری است. نگرانی‌ها در این حوزه جدی بوده و باید به اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از هرگونه ریزش صدمه‌‍آوری سرعت عمل داده شود.   

اگرچه بارها از سوی متولیان امر تاکید شده که اتفاقات حداقلی نیز در سازه‌ها و بناهای جهانی از جمله در شوشتر از درجه اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و کوچکترین اتفاقی، واکنش‌های استانی، ملی و جهانی در پی‌دارد، اما تشدید وضعیت بحرانی دیواره غربی با توجه به بارندگی‌های در پیش روی پاییز، بیم آن می‌رود تا هم برخی خانه‌های با ارزش تاریخی بر فراز دیوار غربی قرار دارند و هم بخسی از سازه‌های آبی در خطر قرار دارند و هم اینکه جان احتمالی برخی افراد در صورت حضور در محل در خطر است.

آنچه کنوانسیون‌های بین‌المللی بر روی آن تاکید دارند امنیت و سلامت جانی انسان‌ها و گردشگران در هنگام بازدید از مجموعه‌های تاریخی است و از آنجایی که هر لحظه ممکن است این ریزش اتفاق بیفتد نیاز است تا اقدامات و تعهداتی که ایجاد شده اجرایی شوند.

دیواره غربی محوطه آسیاب‌های شوشتر در شاخه گرگر از رودخانه کارون قرار دارد و این مجموعه به همراه بخشی از نهر گرگر که از جمله آثار سیزده گانه نظام آبی تاریخی شوشتر هستند به ثبت میراث جهانی رسیده‌اند ولی با این وجود چند سالی است که زنگ خطر در این مجموعه به صدا درآمده است.