سخنگو

بازآفرینی تاریخ در کافه موزه تارمه سرای افضل

بفرمایید کافه موزه تارمه سرای افضل به صرف مردمشناسی

مجتبی گهستونی

از میان بازار سبزی‌های خوش معطر و راسته کلوچه پزان رد می‌شوم و با عبور از کنار بقعه سید محمد وارد خیابان می‌شوم تا خود را به دل محله افضل در کنار محله قدیمی دُلدُل برسانم. وارد کوچه سنگفرش که می‌شوم بوی حلیم و قلقل مرا سمت ساباط افضل می‌کشاند و چرخی در آن می‌زنم و با مشاهده هتل‌های سنتی افضل و طبیب و در نهایت کارگاه احرامی بافی استاد پنبه‌دانه، مسیر خود را به سمت سرای افضل تغییر می‌دهم تا ساعتی را در کافه موزه تارمه استراحت کنم و غرق تاریخ شوم.  

برای ورود به سرای افضل، چشمم به درِ چوبی که دو لنگه آن مزین به گل میخ‌های تزیینی است و سر در ورودی و سطوح دیوارهای داخلی که دارای تزیینات ‌آجرکاری و ستون‌هایی که با تزیینات شبه مقرنس مزین شده‌اند می‌افتد.

با ورود به حیاط سرای افضل یاد خاطره‌ای از معمار این مجموعه تاریخی زنده ياد استاد حاج جعفر معمار می‌افتم که نقشه اولیه بنا را با تکه چوبی روی زمین می‌کشد. معماری به نام در اواخر دوره قاجار که خانه‌هایی با ارزش در شوشتر مانند خانه مستوفی از يادگارهای اين معمار بزرگ است.

حیاط آجری را پشت سر می‌گذارم و وارد کافه موزه تارمه در دل کاروانسرای افضل می‌شوم.

کافه‌ای ست به وسعت تاریخ که در آن نه تنها می‌توانید انواع نوشیدنی و دسرها را نوش جان کنید بلکه می‌توانید تاریخ شوشتر را مرور کنید.

استاد عباس نژادفتحی و پسر کوشای ایشان «راد نژادفتحی» در گوشه‌ای در میان این همه شی‌ها که چشمت را خیره می‌کنند نشسته‌اند و سخن می‌گویند. خودم را در لابه‌لای اشیاه گم می‌کنم تا بیشتر نظاره‌گر باشم و بعد بنشینم. کافه موزه تارمه با اختصاص دادن بخش عمده‌ای از فضای کافه زندگی مردم شوشتر را برای گردشگران و مهمانان بازآفرینی می‌کند. گویی آمده‌ام تا به صرف مردمشناسی و تاریخ مهمان کافه باشم.

کافه تارمه به بازنمایی تاریخ و فرهنگ زندگی مردم شوشتر برای مهمانانش می‌پردازد. با وجود راویانی همچون استاد عباس نژادفتحی، راد نژادفتحی، بهراد نژادفنحی و بانو عذرا نژادفتحی می‌توانید همینطور که منتظر سفارش‌تان هستید پیشینه‌ی طولانی این شهر را مرور کنید و در نهایت از شربت‌های دست‌ساز و سنتی کافه لذت ببرید. میهمان کافه تارمه شوید و در لابه لای ورق‌های تاریخ میان وعده‌ای لذیذ نوش جان کنید.

در این سفر موزه‌ای با «راد نژادفتحی» که در حال حاضر گرداننده موزه است و همچون دیگر خانواده‌اش از شمار انسان‌های دلداده و خدمتگذار به تاریخ و فرهنگ است مصاحبه‌ای کردم که تقدیم حضورتان می‌شود.

چرا تارمه؟

تارمه در بناهای قدیمی محلی بوده برای نشستن و آرامش داشتن. ما هم می‌خواستیم فضای آرام و دلنشینی ایجاد کنیم برای مخاطبانمون تا ساعتی به دور از هیاهو را در آرامش سپری کنند.

وجه تمایز کافه موزه تارمه با دیگر کافه‌ها چیست؟

آنچه که کافه تارمه را از دیگر کافی شاپ‌های شوشتر متمایز کرده، چیدمان جذاب و منحصر به فرد آن است که بسیار هنرمندانه طراحی شده و شما را غافلگیر می‌کند. تابلوهای قدیمی از افرادی که دیگر در قید حیات نیستند، لوسترهای باشکوه، ظروف به جای مانده از گذشتگان، گلدان‌های کوچک و دوست‌داشتنی و میز و صندلی‌های چوبی همگی حال و هوای نوستالژی به کافه تارمه بخشیده‌اند و باعث شده‌اند تا این کافه در لیست بهترین کافی شاپ‌های کشور قرار گیرد و گردشگران ایرانی و خارجی زیادی برای صرف یک میان‌وعده لذیذ به آنجا بروند. با نشستن در فضای دل‌انگیز و دنج کافه تارمه، می‌توانید انواع نوشیدنی سرد و گرم، عرقیجات و بستنی سفارش بدهید و از بودن در یک بنای دلفریب قدیمی لذت ببرید. خوراکی‌های کافه تارمه شوشتر از طعم خوبی برخودارند و با هر سلیقه‌ای که هستید، می‌توانید سفارش بدهید و خوشمزه‌ترین میان‌وعده را در فضایی دلربا میل کنید. همچنین در سال‌های اخیر مدیریت کافه موزه تلاش بر حفظ و بازگو کردن قصه‌ها و آداب و فرهنگ شهرستان شوشتر و انتشار آنها کرده است. همچنین فعالیت‌های خیریه همچون جمع‌آوری کمک در هنگام بروز حوادث غیرمترقبه و همکاری با سازمان بهزیستی شهرستان شوشتر جهت خشنودسازی و پذیرایی از سالمندان، کودکان بی‌سرپرست، بیماران خاص و غیره، تلاشی از دل و جان جهت ارایه خدمات بیشتر به هموطنان و همشهریان بوده است.

این اشیا چگونه جمع آوره شده‌اند؟

اکثر آثار موجود در این کافی شاپ توسط پدرم استاد «عباس نژادفتحی» از گوشه و کنار شهر جمع‌آوری شده و روایت‌گر حقایق زیادی از سرگذشت مردم این دیار به شمار می‌آیند و توسط اداره میراث‌فرهنگی نیز به عنوان یک مجموعه اثر هنری شناخته شده‌اند. البته اشیاء مجموعه از سال 76 در قالب موزه کار و ابزار «شوشتر اوسونا» در خانه مرعشی، قلعه سلاسل و نمایشگاه‌های دیگر برای بازدید عموم به نمایش گذاشته شده بود.

شروع کافه موزه تارمه از چه زمانی و چگونه بود؟

مجموعه تارمه نخستین بار فعالیت خودرا در قالب کافه موزه ، درسال 1394 در کاروانسرای افضل شهرستان شوشتر آغاز کرد. امروز، این مجموعه شامل دو شعبه کافه موزه، سالن فست فود و فضای بزرگی از کاروانسرای افضل جهت خدمات فرهنگی و پذیرایی می‌باشد.  تارمه دارای نخستین پروانه مجموعه‌داری و همچنین نخستین پروانه موزه خصوصی در استان خوزستان از سوی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی است. ایده‌ی اولیه‌ی تارمه، ایجاد محیطی فرهنگی، خانوادگی و آرام بود که از این نقطه نظر بسیار موفق بوده و مورد استقبال شهروندان، گردشگران داخلی و خارجی قرار گرفته است. با گسترش فضای تارمه، امکان اشتغال مستقیم و غیرمستقیم و همکاری با کسب و کارهای دیگر بیش از پیش فراهم شد که این امر را می‌توان یکی از ارزنده‌ترین دستاوردهای تارمه دانست.

چه تعداد اشیا تاریخی و کاربردی در این کافه موزه وجود دارد؟

مجموعه اشیاء تاریخی فرهنگی نگهداری شده در تارمه حدود 6500 قلم است که جمع‌آوری آن حاصل بیش از 30 سال تلاش آقای عباس نژادفتحی است. بخش بزرگی از اشیا این مجموعه مربوط به مشاغل منسوخ و درحال منسوخ شدن شهرستان شوشتر می‌باشد که پیش‌تر در قالب موزه کار و ابزار به نمایش گذاشته می‌شد.

از ابتدا راه‌انداری، ایجاد موزه مدنظرتان بود یا راه‌اندازی کافه را در ذهن داشتید؟

پدر از سال 76 مجموعه اشیاء تاریخی و فرهنگیشون را رسما در نمایشگاه‌ها، خانه مرعشی و قلعه سلاسل به نمایش گذاشتند تا فرهنگ شوشتر را بهتر معرفی کنند. اما پس از چندسال تصمیم گرفتیم کسب و کاری راه‌اندازی کنیم. سپس این ایده به ذهنمان رسید که موزه موجود رو با کافه ادغام کنیم.  

با وجود سنتی بودن شهر شوشتر چرا برای راه‌اندازی نخستین کافه موزه خصوصی خوزستان چنین ریسکی کردید؟

 این سوال را از همان ابتدا خیلی‌ها زیاد از ما پرسیدند و ما همیشه پاسخ دادیم: چون عاشق شهرمان شوشتر هستیم.

برنامه‌ای برای راه‌اندازی شعبه‌های دیگر با عنوان کافه موزه تارمه دارید؟

رضایتبخش‌ترین دستاورد تارمه برای ما اشتغالزایی مستقیم و غیرمستقیم بوده، به همین دلیل گسترش شعب امکان اشتغال و گردش مالی بیشتر ایجاد می‌کند.

چقدر به ایده‌آل‌های خود برای راه‌اندازی یک موزه کافه دست پیدا کردید؟

شاید بیست درصد. ما ایده‌های بسیاری داشتیم و داریم و البته انرژی خیلی زیادی برای ارایه خدمات بهتر صرف می‌کنیم اما محدودیت مکانی و مالی در کنار عدم همکاری کافی برخی متولیان دولتی سرعت پیشرفت کار را کم می‌کند.

ثبت جهانی کاروانسرای افضل چقدر ضرورت دارد و به چه میزان آن را مهم می‌دانید؟

ثبت جهانی کاروانسرا بسیار برای ما ارزشمنده چون علاوه بر اینکه باعث درخشش و شناخته شدن بیشتر شهر شوشتر از منظر گردشگری می‌شود، خودمان هم پس از سال‌ها فعالیت در این بنای زیبا، دلبستگی خاصی به آن پیدا کردیم و هرکاری از دستمان بربیاید انجام می‌دهیم تا پایدارتر باقی بماند.

اخیرا در فرآبند بررسی سرای افضل برای ثبت در فهرست میراث جهانی کاروانسراهای واجد ارزش نوع همکاری و تعامل‌تان موجب پرداخت هزینه‌های فراوان شدید. چه اتفاقی افتاد؟

در فرآیند ثبت کاروانسرای افضل در فهرست آثار جهانی، مجموعه تارمه متحمل ضرر و زیان بسیار شد. برغم تایید ناظران وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بر استاندارد بودن فضا، یک شب پیش از حضور ارزیابان یونسکو، کاروانسرا تخلیه و اموال مجموعه بعضا به انبار و بخش زیادی از آن به خرابه‌ی اطراف محل پرتاب و درنتیجه شکسته و تخریب شد. مجموعه تارمه رسما شکایتی از زیان رویداده ندارد چرا که همواره از صمیم قلب درخدمت تاریخ و فرهنگ شهرستان شوشتر بوده است، تنها گلایه‌ای باقیست از بی‌مهری و قدرنشناسی‌هایی که اخیرا متحمل شده است که آن را نیز مسکوت باقی خواهد ماند.