مجتبی گهستونی

فعال حوزه میراث‌فرهنگی خوزستان، عضو شورای هماهنگی میراث فرهنگی صنایع دستی گردشگری

 

بازدید از محوطه‌ باستانی «جوی تگرگی» واقع در پشت آرامستان ولی‌آباد دزفول تکان‌دهنده است؛ حجم گسترده‌ای از تعرض‌های متعدد به پیکر آن آسیب‌های جدی زده، مسئولان می‌گویند که این محوطه باستانی نیست در حالی که شواهد همه دال بر باستانی بودن این محوطه است. این اتفاق در مورد تپه‌باستانی فضیلی هم پیش‌تر افتاده بود، اول گفتند باستانی نیست و بعدها متوجه شدند که با تخلف و بی‌توجهی یکی از محوطه‌های مهم باستانی چغامیش بدون بررسی برای همیشه از صفحه روزگار محو شده است.

اما این فقط جوی تگرگی نیست که دستخوش تخریب شده، محوطه «دولتی» در روستاهای شهر «چغامیش»، هم این روزها مورد هجوم  ماشین‌آلات قرار گرفته است.

تماس با فرمانده‌های یگان حفاظت میراث‌فرهنگی خوزستان، معاونت میراث فرهنگی خوزستان و حتی یگان حفاظت شهرستان دزفول نشان داد که مسئله در حال پیگیری است و اکنون اقدامات جدی برای حفاظت از این محوطه‌ها در حال انجام است. همچنین فرمانده یگان حفاظت میراث فرهنگی خوزستان از بازداشت عوامل تخریب محوطه باستانی باستانی «دولتی» در محدوده چغامیش، راننده ماشین سنگین و دو نفر فرد درگیر این تخریب‌ها خبر داده است.

باستان‌شناسی به دزفول نمی‌روند

در حالی که در روزهای اخیر خبر خوشحال کننده ثبت ملی، تعیین عرصه و حریم تپه باستانی چغاپهن دزفول پس از ده‌ها سال از شناسایی و بررسی آن توسط «الیزابت کالتر» را مطالعه کردیم، با بررسی محوطه‌های باستانی دزفول متوجه می‌شویم که ده‌ها محوطه بسیار بار ارزش این شهرستان، ثبت ملی نشده‌اند.

واقعیت این است که کاوش‌های باستان‌شناسی در دزفول سابقه پروپیمانی ندارد. با اینکه دزفول از محوطه‌های بزرگ، مهم و پرتعداد برخوردار است و باستان‌شناسان مطرحی در برخی محوطه‌های باستانی آن کار کرده‌اند اما همه این‌ها فقط مربوط به دوره‌ای خاص بوده است.

اوج بی‌توجه‌ای و رهایی محوطه‌های باستانی دزفول زمانی برای رسانه‌ها و دوستداران میراث فرهنگی آشکار شد که تپه فیضیلی در چغامیش با خاک یکسان و تپه چغاپهن دزفول به منظور ایجاد حوضچه پرورش ماهی گودبرداری شد. محوطه‌هایی که توسط «هلن کنتور» در سال‌های ۱۹۶۰ میلادی بررسی شناسایی شده بودند.

پس از هلن کنتور و الیزابت کالتر هم دکتر عباس علیزاده در سال ۱۳۷۵ چغابنوت و سال ۱۳۸۴ تپه چغادوسر و تپه بلادیه را کاوش کرد. کاوش تپه بالنجان هم در سال ۸۹-۹۰ و تپه زین العابدین هم سال ۹۲-۹۱ توسط دانشجویان رشته باستان‌شناسی دانشگاه آزاد دزفول حفاری آموزشی شد. یوسف مرادی هم در سال ۹۶- ۹۵ کاوش گندی شاپور را سرپرستی کرد. شاید بتوان با اندکی مطالعه به تعداد کمی دیگر از باستان‌شناسان که در محوطه‌ها و تپه‌های باستانی بررسی شناسایی انجام داده‌اند، برخورد.

محوطه‌ها ملی هستند، ولی ثبت میراث نیستند

در میان ده‌ها تپه باستانی شهرستان دزفول که واجد ارزش ثبت ملی شدن هستند، تنها تعداد اندکی از این تپه‌ها در فهرست آثار ثبت ملی دزفول جای گرفته‌اند که از جمله آن آثار می‌توان به محوطه باستانی جندی‌شاپور به شماره ثبت ۶۴، تپه بالنجان به شماره ثبت ۳۰۷۱، تپه چغابنوت به شماره ثبت ۳۲۳۲، تپه دهنو به شماره ثبت ۶۱۴۰، تپه چغامیش به شماره ثبت ۴۸۷ اشاره کرد

در میان ده‌ها محوطه باستانی و بسیار شاخص شهرستان دزفول که تاکنون ثبت ملی نشده‌اند با نام‌های مطرحی بر می‌خوریم. از جمله این آثار می‌توان به تپه‌های چغادوسر، چغاچشمه، ابوالبشیر، امیرالمومنین، بلادیه، بنه علوان، بنه عایش، بنه لازم، بنه یعقوب، جنگلبانی، جواد، چهل میرون، حریبه، دوبه، تپه دولتی، دیلم، زین العابدین، تپه سید نور، شرف‌آباد، شنگر سفلی، شنگر علیا، علی دیمی، قلعه خلیل، تپه نهضت و محوطه‌های باستانی خیبر (شامل سه تپه)، محوطه دزآب (شامل پنج تپه)، محوطه سدیره (شامل دو تپه)، محوطه سید عنایت (شامل سه تپه)، محوطه شهید بهشتی (شامل دو تپه)، محوطه فراش (شامل دو تپه)، محوطه فضیلی (شامل سه تپه که یکی از این سه گانه تپه در سال ۹۴ تخریب شد)، محوطه میانرود (شامل دو تپه) اشاره کرد. در این میان باید به محوطه ها و تپه هایی اشاره کنیم که قطعا تاکنون بررسی شناسایی نشده و برای متولیان میراث فرهنگی ناشناخته‌اند.

در دزفول چه خبر است؟

در حالی که شهر دزفول از یک بافت تاریخی با ارزش برخوردار است اما حجم تخریب‌ها و تعرض‌ها نه در محوطه‌های باستانی این شهرستان رضایت بخش است و نه از بافت تاریخی شهر آجر اخبار خوشایندی می‌رسد. با وجود اینکه دزفول در زمره شهرهای گردشگر پذیر است، نارضایتی در این حوزه کم نیست که در گزارش‌هایی به این موضوع می‌پردازیم.

شوربختانه در دزفول یک سری اتفاقات ناگوار رخ داده است که به نظر می رسد برای جلوگیری از شنیدن صدای آن حجم از تخریب‌ها، بی‌توجهی‌ها، انکار کردن‌ها همت عالی برخی در تب و تاب است. اما با تقدیر از تلاش های مدیرکل میراث فرهنگی صنایع دستی گردشگری خوزستان، معاونت میراث فرهنگی خوزستان و فرماندهی یکان حفاطت خوزستان، از هر سه مسئول نامبرده در خوزستان و به خصوص از معاون وزیر در امور میراث فرهنگی که خود ایشان هم دزفولی هستند در خواست می‌شود که به امور مربوط به دزفول ورود کرده و مانع تخریب‌ها و تعرض‌های بی‌امان باشند. بی‌شک آن‌ها باید پاسخگوی وضع موجود در دزفول باشند.