مجتبی گهستونی

خوزستان در حوزه میراث فرهنگی همواره شاهد اتفاقات ناگواری بوده است. از میان موارد متعددی از تخریب‌ها و تعرض‌ها گاه صدای اندکی از این ناملایمات به گوش دوستداران میراث فرهنگی برای اطلاع رسانی می‌رسد.

اداره کل میراث فرهنگی خوزستان نیز همواره و در شرایط عادی هیچ گاه رغبتی به انتشار این اخبار ندارد. در هنگامه‌ای اقدام به انتشار برخی مطالب می‌کند که از سوی سازمان مرکزی و یا کلیه رسانه‌ها تحت فشار باشد. بخش عمده این تخریب‌ها و تعرض‌ها به دلیل غفلت‌های متعدد این سازمان است. البته مدیران و معاونان اداره کل میراث فرهنگی عمدتا معتقدند که مورد حمایت‌های لازم قرار نمی‌گیرند و امکانات آنان بسیار اندک است و از اختیارات لازم برخوردارند و فشار بی امان نهادهای دولتی برای به سرانجام رساندن پروژه‌هایشان زیاد است. از سویی در شهرستان‌ها این ادارات در فقر و فلاکت امکانات به سر می‌برند به گونه‌ای که شان سازمانی آنها مدت‌ها است خدشه دار شده و گاه‌تره‌ای هم برای آنها خرد نمی‌شود.

در روزهای گذشته در میان لابه‌لای همه اتفاق‌هایی که ناشی از تخریب و تعرض به محوطه‌ها و بناهای تاریخی است صدای تخریب و تعرض در چند بنا و محوطه بیشتر به گوش رسید. در رامهرمز خانه وحید تخریب شد. در هفت‌تپه موضوع واگذاری خانه‌های شرکتی در حریم و عرصه تپه باستانی ابوفندوا و بیش از ۱۰ محوطه باستانی پیرامونی، باعث نگرانی‌هایی شد. در مگرنات شوش، این محوطه باستانی به مانند ظرف آشپال، توسط سودجویان و حفاران غیر سوراخ سوراخ شد. در اندیمشک، چنگال بیل‌های مکانیکی در یک منطقه شهری به لایه‌های باستانی و مقادیری شی برخورد کردند، در آبادان خانه بچاری یک ماه پس از خارج شدن از ثبت ملی تخریب شد و در شوش تپه باستانی مراد مورد حفاری عمیق قرار گرفت. از سویی دیگر در تل رضوان رامشیر هم با تعرض‌های متعدد آثاری نمایان شده است. در خبری دیگر که از لالی به دستمان رسیده حکایت از آن دارد محوطه بنگی‌ها در روستای ططر آباد شهرستان لالی در شرایط ناپایداری قرار دارد

آنچه که شما می‌خوانید و می‌شنوید تنها بخشی از تعرض‌ها و تخریب‌ها از میان صدها موضوع نگران‌کننده در حوزه میراث فرهنگی خوزستان است. حال که تکلیف ریاست سازمان میراث فرهنگی کشور مشخص شده است وقت آن است تا اخبار این حوزه را به گوش دست اندرکاران و فعالان و مردم برسانیم تا شاید گوش‌های پنبه گذاشته شده و چشم‌های از عمد بسته شده تحرکی از خود نشان دهند.

با وجود حجم بالای تخریب و تعرض‌ها در خوزستان، می‌توان به این نتیجه رسید که امکانات یگان حفاظت میراث فرهنگی خوزستان در این زمینه به شدت اندک است و تعداد نیروهای این یگان به تعداد قابل توجه‌ای کم است. تلاش‌های فرماندهی فعلی یگان حفاطت خوزستان برای پیگیری تخریب‌ها و تعرض‌ها و همچنین پیشگیری از وقوع اتفاقات تلخ اگر چه قابل تقدیر است اما لازم است که کلیه خواسته‌های لجستیک یگان حفاظت برای انجام کلیه ماموریت‌ها تامین شود.

از سوی دیگر ضعف اداره میراث فرهنگی خوزستان در پیگیری موضوعات باعث شده تا در بسیاری مواقع این بناها و محوطه‌ها به حال خود و بلاتکلیف رها شود. مثلا حالا با وجود این حفاری‌های گسترده در مگرنات چه سرنوشتی متوجه این محوطه است. یا مثلا در اندیمشک تکلیف محوطه باستانی و پروژه لوله گذاری چه می‌شود. تا چه حد واحد حقوقی اداره کل میراث فرهنگی خوزستان و نمایندگان حقوقی در شهرستانها حمایت می‌شوند تا پیگیری‌های لازم را درباره کلیه محوطه‌ها و بناها را انجام دهند. تل رضوان با این همه حفاری‌ها تا کی باید مثله شود.

*شهرک آوان

در هفت تپه این محدوده سراسر تاریخی از دهه ۴۰ به این سو با راه‌اندازی کارخانه کشت و صنعت نیشکر وکاغذسازی پارس، انواع آسیب‌ها به این محوطه به وجود آمده که باعث تعرض‌های بی امان به پیکره تاریخی هفت تپه شده است. حال تعدادی از واحدهای مسکونی در شهرک با ارزش آوان که واگذاری آن از سال پیش آغاز شد خرید و فروش می‌شوند و این نگرانی را به وجود آورده‌اند که علاوه بر دگرگونی در بافت یک دست منازل با ارزش این شهرک موجب تعرض به تپه عظیم و باستانی ابوفندوا که در این شهرک قرار دارد شوند. دورتادور این شهرک محوطه‌های باستانی دیگری هم قرار دارد.

با پیگیری‌هایی که انجام دادم متوجه شدم که پایگاه پژوهشی هفت تپه و امور حقوقی اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی گردشگری اقداماتی برای جلوگیری و تعرض بیشتر انجام داده اند. حال باید منتظر بود که سرنوشت این واحدهای مسکونی و جلوگیری از تعرض به محوطه‌های باستانی پیرامون شهرک آوان چه می‌شود. پیگیری‌ها حکایت از آن دارد که یکی از این خانه‌های خریداری شده در محدوده محوطه باستانی ابوفندوا توسط فردی با هویت معلوم قرار است تخریب و هتل ساخته شود. شنیده‌ها و پیگیری‌های تقریبا مستند من حاکی از آن است که یکی از واحدهای موجود در آوان به فرمانداری شوش واگذار شده است. پیگیری‌ها حکایت از آن دارد که اداره میراث فرهنگی مجوز تخریب برای این واحدهای مسکونی را صادر نکرده و به ساخت این هتل واکنش نشان داده است. پایگاه جهانی چغازنبیل و هفت تپه هم در این خصوص وارد عمل شده و تلاش می‌کند تا مسئولان محلی را قانع کند تا دست به بافت یک دست آنجا نزند

*اندیمشک

اما در اندیمشک نوار حفاری در خیابان پیروزی در محله شهر لور که محوطه باستانی اش در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است منجر به کشف یک محوطه باستانی شد که یگان حفاظت میراث فرهنگی در سریع‌ترین زمان وارد عمل شد. اینجانب هم بلافاصله پس از آگاهی از این موضوع در پیامی به معاونت میراث فرهنگی خوزستان ایشان را در جریان گذاشتم. در پیگیری هایی که از دوستداران میراث فرهنگی داشتم موضوع از این قرار است که روز دوشنبه ۳۰ مرداد ۱۳۹۶ یک شرکت پیمانکاری در هنگام انجام یک پروژه آب و فاضلاب شهری بود كه با تعدادی آثار سفالی و یک تکه استخوان مواجه شدند که کار را متوقف کرده و موضوع را با میراث فرهنگی شهرستان اندیمشک در میان می‌گذارند.

رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان و نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی شهرستان در محل حضور پیدا می‌کند و مراتب را به حراست فرمانداری، اداره اطلاعات، نیروی انتظامی و دادستان و حراست اداره کل میراث فرهنگی خوزستان گزارش می‌دهند. در همین فاصله ضمن استقرار نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی، هماهنگی لازم با فرمانداری و نیروی انتظامی برای حفاظت از منطقه صورت مي‌گيرد. گفته می‌شود محوطه و اشیا در حال کارشناسی است و اطلاعات تخصصی یافته‌های بدست آمده پس از بررسی کارشناسانه رسما اعلام خواهد شد. با توجه به اینکه این موضوع در محدوده شهری به وقوع پیوسته و در محدوده محوطه باستانی لور قرار دارد که از جمله محوطه‌های بسیار پر تعرض بوده درخواست می‌شود که سازمان پیگیری‌های لازم را برای نجات بخشی انجام دهد.

*مگرنات

اما در شوش حفاری‌های بی امان توسط سودجویان و قاچاقچیان محوطه باستانی مگرنات را در سطح وسیعی مورد حفاری‌های غیرمجاز قرار داده است. مشاهدات افراد مختلف از این محوطه حکایت از وجود صدها حفاری غیر مجاز در این منطقه است. وسعت زیاد حفاری‌ها باعث شده وجوبات تعجب و وحشت همه بازدیدکنندگان را فراهم بیاورد. در سطح شهرستان شوش محوطه‌های باستانی متعددی جرم خیز هستند که همواره مورد تهاجم قرار می‌گیرند. با حضور در اين محوطه ثبت ملی شده متوجه خواهید شد که پایش در حفاظت از محوطه‌های تاریخی با مشکلات اساسی دست و پنجه نرم می‌کند. شوش با وجود گستردگی بی نظیرش تنها ۴ نیروی یگان حفاظت دارد و امکانات آنها برای حمل و نقل و جابه جایی بسیار نگران کننده است. سرنوشت اشیا کشف شده در آن محوطه باستانی چی می‌شود؟ به راستی بررسی کارشناسی وسعت حفاری‌ها و تخریب‌های انجام شده چه سازوکاری دارد.

 

*تپه مراد

اما در دیگر محدوده شوش باستانی، دو تپه به نام مراد که به شماره‌های ۱۱۵۵ و ۱۱۶۱ ثبت باستان‌شناسی شده‌اند مورد حفاری عمیق قرار گرفته‌اند. این تپه در فهرست ملی ثبت شده است. با توجه به نوع حفاری‌های صورت گرفته احتمال زیاد داده می‌شود که این حفاری با امکانات لازم مورد تعرض قرار گرفته. برخی منابع عمق حفاری را ۶ و برخی دیگر اعلام می‌کنند که ۹ متر عمق حفاری است. در لحظه مشاهده حفاری اصلی، چند حفاری دیگر به صورت جزئی مشاهده شد. در حفاری‌های گسترده این محوطه‌ها واقعا چه عواملی حمایت می‌کنند.

*خانه بچاری

در آبادان یکی از محدود خانه‌های با اهمیت این شهر که با پیگیری‌های مالکش از ثبت ملی خارج شده بود تخریب شد تا در آینده جای خود را به یک مجتمع بدهد. اگرچه رئیس فعلی اداره میراث فرهنگی آبادان با اراده شخصی خود تلاش بسیار کرد تا مانع از تخریب این بنا شود اما به طور کلی در جلوگیری از تصمیم مالک بنا برای تخریب نکردن این بنا اراده جمعی وجود نداشت.

*تل رضوان

طی دو روز گذشته منابع محلی در رامشیر شاهد انتقال بقایای یک تابوت باستانی از تپه بسیار غنی رضوران توسز یگان حفاظت میراث فرهنگی بودند. در پیگیری‌های به عمل آمده مشخص شده که دلیل این انتقال تابوت آگاهی عوامل یگان حفاظت از تعرض به محوطه بوده و خواهان آن بودند تا از آسیب بیشتر به محوطه و شی مورد نظر جلوگیری کنند.

کاوش‌های غیرمجاز در تل رضوان همواره این تپه را در صدر اخبار قرار داده. عمده تابوت‌ها و اشیا به دست آمده در تل رضوان اشکانی هستند. تل رضوان رامشیر که یکی از مهمترین تپه‌های باستانی شهرستان رامشیر به‌شمار می‌آید درحالی مورد تعرض سودجویان و قاچاقچیان میراث‌فرهنگی قرار می‌گیرند که به جا ماندن بقایایی از چند تابوت اشکانی روی تپه نشان از حفاری غیرمجاز در این محوطه دارد. تل رضوان رامشیر از مهمترین تپه‌های باستانی شهرستان رامشیر محسوب می‌شود که بیش از ۸۰ هکتار وسعت دارد. درحال‌ حاضر روند بررسی و شناسایی محوطه‌های باستانی رامشیر، کاوش، تعیین حریم و حفاظت از محوطه‌های رامشیر در وضعیت نامناسبی قرار ندارد. نبود اداره میراث‌فرهنگی و یگان حفاظت ثابت و متمرکز از مهمترین عوامل این تخریب‌ها است. در سال ۱۳۸۸ با کشف تابوت کودک اشکان محوطه باستانی تل رضوان از سوی سازمان میراث‌فرهنگی تعیین حریم شد اما با وجود هشدارهای سازمان میراث فرهنگی بر لزوم حفاظت از این محوطه‌ها، کشاورزان همچنان با گسترش زمین‌های کشاورزی در محوطه‌های باستانی رامشیر و در حریم و عرصه تل رضوان باعث تخریب بخش اعظم محوطه‌ها شده‌اند.

*پریشانی در بنگی‌های لالی

همچنین از لالی خبر رسیده که محوطه بنگی‌ها در روستای ططر آباد شهرستان لالی توسط بومیان منطقه مورد بی توجه‌ای و تعرض قرار گرفته است. در این محوطه آثاری از دوره ایلخانیان وجود دارد که اخیرا در فهرست آثار ملی ثبت شده است. بومیان این روستا، از قدیم الایام تاکنون علاوه بر ساخت انواع و اقسام تاسیسات این محل را به چراگاه احشام و دفن انواع زباله‌ها تبدیل کرده اند. گفتنی است که محوطه باستانی بگی‌ها در ططرآباد فاقد تعیین حریم است. در تماس با رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان لالی، ایشان یادآور شد که بر روی محوطه هیچ گونه مستحدثات و ساخت و ساز وجود ندارد. اندکی زبانه بر روی محوطه وجود دارد که سطحی می‌باشند و به محض اخذ کد ثبت جهت ساماندهی اقدام می‌کنیم. ساخت و سازهایی که در عکس وجود دارد مربوط به ۳۰سال گذشته و خارج از محوطه هست.